czerwiec « 2026 « Blog autorski – ousider.waw.pl – obywatel a system, drugi obieg, klubówki

Archiwum dla miesiąca czerwiec, 2026

cze 28

Kurt Vonnegut „Matka noc”

5/5 - (1 vote)

BIBUŁA (II OBIEG)

Kurt Vonnegut „Matka noc” – okładka

Tytuł oryginału: Mother Night

Rok wydania oryginału: 1961

Przekład: Lech Jęczmyk

Przekład został wykorzystany bez wiedzy i zgody tłumacza

Rok polskiego (II-obiegowego) wydania: 1984

Miejsce wydania: Warszawa

Wydawca: Niezależna Oficyna Wydawnicza Nowa

Liczba stron: 100

Cena: 260 zł

Książkę wydano z pomocą Komitetu Kultury Niezależnej

Ilustracja na okładce: Kurt Vonnegut

Nakład: nieznany („Nowa” wydawała książki w nakładach od kilkuset egzemplarzy do kilkunastu tysięcy)

KLUBÓWKA / KSERÓWKA (III OBIEG)

Kurt Vonnegut „Matka noc” – okładka

Tytuł oryginału: Mother Night

Rok wydania oryginału: 1961

Przekład: Lech Jęczmyk

Rok polskiego (III-obiegowego) wydania: 1986

Miejsce wydania: Warszawa

Liczba stron: 94

Autor ilustracji na okładce: nieznany

Jak widać, obie książki wspólny mają tylko przekład. Różnią się ilustracjami, składem i ilością stron. Ciekawe, że mimo dostępności książki w wydawnictwie podziemnym środowisko fanowskie (to „środowisko” to może trochę na wyrost, bo może chodzić jedynie o kilka osób, albo nawet jedną) przygotowało własną edycję.

Jak spojrzycie na czwartą stronę okładki to zobaczycie jeszcze jedną różnicę. Wydawcy bibuły to normalnie zbawcy świata, bohaterowie, razem z nimi możemy walczyć o los wolnego słowa w Polsce. Wydawcy klubówek po prostu wydają książki.

O klubówkach mówi się, że są wydawnictwami trzeciego obiegu – w odróżnieniu od drugiego obiegu, który stanowił narzędzie walki z systemem autorytarnym. Podczas gdy wydawnictwa drugiego obiegu zaspokajały potrzebę dostępu do niezależnych informacji, klubówki były dla swoich odbiorców oknem na świat, umożliwiając kontakt z zachodnią fantastyką i kulturą, które w oficjalnym obiegu pozostawały trudno dostępne.

Kolejną istotną różnicą jest skala zjawiska. Katalog druków zwartych i czasopism drugiego obiegu wymienia 5326 pozycji książkowych[1], podczas gdy klubówek i kserówek ukazało się prawdopodobnie mniej niż 500. O drugim obiegu napisano setki tysięcy stron, zorganizowano dziesiątki konferencji naukowych, a zagadnienie to doczekało się licznych opracowań, rozpraw doktorskich i monografii. Tymczasem wydawnictwa trzeciego obiegu pozostają obszarem słabo rozpoznanym. Wiele z nich nie zostało nawet skatalogowanych, a wiedza o ich autorach, nakładach, sposobie dystrybucji czy okolicznościach powstania istnieje dziś głównie w relacjach uczestników fandomu i prywatnych archiwach. Z tego powodu dokumentowanie i badanie klubówek ma nie tylko wartość historyczną, ale również pozwala zachować pamięć o zjawisku, które odegrało istotną rolę w rozwoju polskiego fandomu fantastyki.

„Matka noc”. To nie jest książka science-fiction. Tytuł powieści został zaczerpnięty z Fausta Johanna Wolfganga von Goethego. Bohater Vonneguta, podobnie jak Faust, zawiera pakt, który kosztuje go duszę. Aby służyć wyższemu dobru (jako amerykański szpieg pomagający pokonać III Rzeszę), Howard W. Campbell zgadza się zrezygnować z własnej tożsamości, moralności i dobrego imienia. Zostaje czołowym nazistowskim propagandystą. Zawiera kontrakt z mrokiem – wkracza do królestwa „Matki Nocy” z nadzieją, że ostatecznie posłuży to światłu.

Powieść „Matka noc” ma formę osobistych wyznań spisywanych w izraelskim więzieniu przez Howarda W. Campbella jr. Jest on amerykańskim pisarzem i dramaturgiem, który w 1938 roku, jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, został zwerbowany przez amerykański wywiad. Podczas wojny został umieszczony w samym centrum nazistowskiej machiny propagandowej, gdzie pełnił podwójną rolę – z jednej strony stał się twarzą hitlerowskiej propagandy, a z drugiej służył aliantom jako głęboko zakonspirowany szpieg, przekazujący zaszyfrowane wiadomości.

Po zakończeniu działań wojennych Campbell przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie przez lata żył incognito jako samotnik i dziwak w dzielnicy Greenwich Village. Z czasem jego ukryta tożsamość zostaje jednak zdemaskowana, a jego osobą zaczynają interesować się najróżniejsze, często wrogie sobie siły. Bohater zostaje osaczony m.in. przez amerykańskich rasistów i faszystów (takich jak wielebny dr Lionel J.D. Jones), a także przez wywiad radziecki, reprezentowany przez zaprzyjaźnionego z nim agenta ukrywającego się pod nazwiskiem George Kraft.

Zdemaskowanie sprawia, że powojenne życie Campbella zamienia się w osaczający koszmar, z którego jedynym wyjściem wydaje się śmierć. Ostatecznie bohater trafia przed sąd w państwie Izrael, gdzie ma odpowiedzieć za zbrodnie wojenne. Powieść ukazuje wielki dramat człowieka uwikłanego w bezlitosną grę politycznych sił, które go całkowicie przerastają, i zmuszonego do zapłacenia najwyższej ceny za rolę potwora, którą musiał udawać.

W 1996 roku powstała ekranizacja powieści w reżyserii Keitha Gordona, z Nickiem Nolte w roli głównej.

Książkę Niezależnej Oficyny Wydawniczej Nowa bardzo łatwo dzisiaj kupić – na Allegro jest kilkanaście egzemplarzy – ceny zaczynają się od 12 zł. Świadczy to o tym, że tych wydanych egzemplarzy nie było kilkaset tylko tysiące. Z kolei wersja klubówkowa nie jest nigdzie dostępna.

BIBUŁA (II OBIEG)

Kurt Vonnegut „Matka noc” – strona tytułowa

Kurt Vonnegut „Matka noc” – strona redakcyjna

Kurt Vonnegut „Matka noc” – wprowadzenie

Kurt Vonnegut „Matka noc” – koniec opowieści

Kurt Vonnegut „Matka noc” – ostatnia strona

„Matka noc” – grzbiet

Kurt Vonnegut „Matka noc” – czwarta strona okładki

KLUBÓWKA / KSERÓWKA (III OBIEG)

Kurt Vonnegut „Matka noc” – strona tytułowa

Kurt Vonnegut „Matka noc” – strona redakcyjna

Kurt Vonnegut „Matka noc” – wprowadzenie

Kurt Vonnegut „Matka noc” – od redaktora

Kurt Vonnegut „Matka noc” – przedmowa

Kurt Vonnegut „Matka noc” – strona dziewiąta

Kurt Vonnegut „Matka noc” – początek

Kurt Vonnegut „Matka noc” – końcówka

Kurt Vonnegut „Matka noc” – okładka twarda

„Matka noc” – grzbiet twardy

Kurt Vonnegut „Matka noc” – okładka tylna twarda

[1] Anna Supruniuk, Mirosław A. Supruniuk, Drugi obieg wydawniczy (1974) 1976–1990 w zasobie Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Tom I. Druki zwarte, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2015, s. 675

0
comments

Posted in Klubówki Vonnegut Kurt

cze 13

Alan E. Nourse „Przez słoneczną stronę”

5/5 - (1 vote)

Alan E. Nourse „Przez słoneczną stronę” – okładka

Tytuł oryginału: Brightside Crossing

Rok wydania oryginału: styczeń 1956 w „Galaxy” (s. 6-28)

Przekład: Przemysław Świąder, Marek Kamiński[1]

Rok polskiego (klubowego) wydania: 1983

Miejsce wydania: Łódź[2]

Liczba stron: 16

Seria: XYX – 1

Projekt graficzny okładki: Andrzej Deredas[3]

Nakład: w sumie 1000 egzemplarzy (pierwszy druk 300 egzemplarzy)[3]

Alan E. Nourse to pisarz, który w Polsce był w zasadzie nieznany. Autorzy tej klubówki zrobili błąd w jego imieniu – napisali jedno L za dużo. Zresztą w klubówkach błędy zdarzały się – chociaż na okładkach może niezbyt często, ale jednak – np. na okładce Tumitaka z Loru jest napisane Tunner (na stronie tytułowej jest już poprawnie Charles R. Tanner, na grzbiecie książki również).

E (którego w klubówce nie ma, ale powszechnie występuje w jego publikacjach) przy nazwisku to skrót od Edward.

Alan Edward Nourse (1928–1992) był amerykańskim lekarzem i pisarzem, którego kariera rozwijała się dwutorowo. Oprócz książek SF pisał również książki popularnonaukowe, a co ciekawe, swoje studia medyczne na University of Pennsylvania częściowo sfinansował właśnie z honorariów za publikowane w magazynach opowiadania. W swoich tekstach, skierowanych zarówno do młodzieży, jak i dorosłych, Nourse naturalnie łączył wiedzę medyczną z tematyką kosmiczną oraz motywami parapsychologicznymi. Przez pewien czas funkcjonował również pod pseudonimem „Doctor X”, pod którym wydał między innymi głośną książkę „Intern”, a po zakończeniu aktywnej praktyki lekarskiej prowadził stałą rubrykę porad w jednym z czasopism, zyskując przydomek „Lekarza Rodzinnego”.

W środowisku literatury fantastycznonaukowej Nourse pozostawił po sobie interesujący dorobek, ale dziś bywa często wspominany ze względu na pewną filmowo-literacką ciekawostkę. W 1974 roku opublikował powieść zatytułowaną „The Bladerunner”. Prawa do tego nośnego tytułu zostały później wykupione przez twórców filmu Ridleya Scotta („Łowca androidów”), mimo że sam scenariusz ekranizacji opierał się na zupełnie innej powieści autorstwa Philipa K. Dicka. Nourse był bardzo cenioną postacią w branży – przyjaźnił się z Avramem Davidsonem, a Robert A. Heinlein zadedykował jemu i jego żonie swoje powieści, w tym Farnham’s Freehold oraz Friday („Piętaszka”).[4]

„Fantastyka” 1989, nr 9 (84), s. 4

W obiegu oficjalnym „Przez słoneczną stronę” wyszło sześć lat później – ukazało się we wrześniowym numerze „Fantastyki” pod tytułem „Słoneczna Strona Merkurego” w przekładzie Arkadiusza Nakoniecznika.[5]

I jak sam Lech Jęczmyk o tym opowiadaniu pisał: „przywodzi na myśl Londona (choć zamiast lodu jest ogień)” [6]. Miałem bardzo podobne odczucie – czytało się to, jak opowiadania Londona. Mój ojciec miał jego książki, do dzisiaj pamiętam Kawał pieczeni i inne opowiadania.

Tłumaczenie klubowe i to z Fantastyki są różne, ale oba są dobre. Na zdjęciach możecie je porównać – a na stronie Projektu Gutenberg znajdziecie oryginał – https://www.gutenberg.org/files/49165/49165-h/49165-h.htm[7].

„Przez słoneczną stronę” opowiada o próbie przejścia przez słoneczną stronę Merkurego. Głównym narratorem jest Peter Claney, weteran kosmicznych podróży i – jak się okazuje na początku – jedyny ocalały członek wyprawy, która próbowała dokonać niemożliwego: przejść przez Jasną Stronę (Brightside) planety w momencie jej peryhelium, czyli maksymalnego zbliżenia do Słońca. W rozmowie z Jamesem Baronem, który planuje powtórzyć ten wyczyn, Claney wspomina koszmarne przygotowania i samego pomysłodawcę wyprawy, majora Toma Mikutę, charyzmatycznego lidera i doświadczonego odkrywcę. Mężczyźni dołączają do załogi, by zmierzyć się z ekstremalnymi temperaturami sięgającymi 770°F (ok. 410°C), ciągłą aktywnością sejsmiczną, trującą atmosferą pełną oparów siarki i ukształtowaniem terenu, o którym ludzkość nie miała dotąd większego pojęcia…

Klubówkę tę łatwo dzisiaj kupić (nakład 1000 egzemplarzy robi swoje), ale ceny nie są niskie – na Allegro są cztery egzemplarze w cenach od 109,99 zł do 120,00 zł.

No i zdjęcia omawianego zeszytu oraz tłumaczenie z „Fantastyki” i oryginał z „Galaxy”. Klubówka nie posiadała strony tytułowej ani redakcyjnej, a o autorach przekładu i ilustracji dowiedzieć się można było dopiero z drugiego zeszytu XYX.

Alan E. Nourse Przez słoneczną stronę - pierwsza i ostatnia strona okładki

Alan E. Nourse Przez słoneczną stronę – ostatnia i pierwsza strona okładki

Alan E. Nourse Przez słoneczną stronę – strony 2 i 3

Alan E. Nourse Przez słoneczną stronę – strony 14 i 15

„Fantastyka” 1989, nr 9 (84), s. 4

„Galaxy” 1956, nr 1, s. 6

[1] Philip K. Dick, Elektryczna mrówka, Łódź 1983, s. 15

[2] https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/9810702558605606

[3] Artur Nowakowski, Klubówkowe szaleństwo. Polski trzeci obieg w fantastyce lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2021, s. 307

[4] https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_E._Nourse

[5] Alan E. Nourse, Słoneczna Strona Merkurego, [w:] „Fantastyka” 1989, nr 9 (84), s. 4-12

[6] Ibidem, s. 6

[7] https://www.gutenberg.org/files/49165/49165-h/49165-h.htm

0
comments

Posted in Klubówki Nourse Alan E.

cze 04

James Blish „Gdzie jest twój dom, Ziemianinie?”

5/5 - (1 vote)

James Blish Gdzie jest twój dom, Ziemianinie – okładka

Tytuł oryginału: Earthman, Come Home

Rok wydania oryginału: 1955

Przekład: Paweł Michalski

Rok polskiego (klubowego) wydania: 1986

Liczba stron: 192

Seria: Wielki serie SF # 3 w Blish MIASTA W GALAKTYCE

Druk: OPN O-n Zlec. 32/86

Deklarowany nakład: 100 egzemplarzy

Autor ilustracji na okładce: Peter Elson

MIASTA W GALAKTYCE to trzeci cykl w serii Wielki serie Science Fiction i trzecia książka w cyklu. W planach było wydanie pierwszej, drugiej i czwartej książki, ale w formie klubowej nigdy się one nie ukazały. Dlaczego zaczęto od trzeciej? Powód jest zapewnie banalny – ta akurat wpadła w ręce redaktorom.

Peter Elson Murkheim

To już kolejna klubówka z okładką z ilustracją Petera Elsona – widocznie twórcy tej książki mieli album z ilustracjami tego autora. Ta ilustracja nosi tytuł Murkheim i tak oryginalnie wygląda[1]:

Z samą książką nie ma jakich wspomnień, nigdy jej nie sprzedawałem (poza własnym egzemplarzem, gdy wyprzedawałem swoje zbiory), nie była też jakoś szczególnie popularna na bazarach, nikt o nią nie dopytywał, nie spotkałem się też z jej kserówkami.

Łatwo ją kupić, na Allegro Baza Sokołowska sprzedaje ją za 44,23 zł, a Artur Nowakowski za 75 zł.

O czym jest książka? Zupełnie jej nie pamiętałem, zacząłem więc ją ponownie czytać. Bardziej to zbiór opowiadań niż powieść. I jest to mocno średnie, pomysł ciekawy, ale reszta taka sobie.

Akcja powieści przenosi czytelnika w odległą przyszłość, ponad dwa tysiąclecia od naszych czasów. Dzięki odkryciu leków długowieczności oraz skonstruowaniu potężnych napędów antygrawitacyjnych, ziemskie metropolie zdołały wyrwać się z ograniczeń grawitacji i wyruszyć w kosmos. Osią tej tych opowieści są losy Nowego Jorku – gigantycznego, wędrownego miasta, na którego czele od stuleci stoi niezłomny burmistrz, John Amalfi. Podążając gwiezdnymi szlakami, duma dawnej Ziemi dzieli los innych kosmicznych nomadów: szuka zatrudnienia na obcych światach, walczy o przetrwanie w obliczu galaktycznego kryzysu gospodarczego i za wszelką cenę próbuje wyżywić swoich obywateli. Życie w próżni to ciągła walka, w której wędrowcy muszą unikać surowych patroli ziemskiej policji kosmicznej, a jednocześnie strzec się przed zdegenerowanymi miastami-piratami, żyjącymi wyłącznie z grabieży.

Fabuła płynnie splata ze sobą kolejne etapy tej wielkiej odysei. Drastyczny spadek wartości waluty i brak zleceń spychają Nowy Jork na skraj głodu, zmuszając Amalfiego do podejmowania niezwykle ryzykownych misji. Miasto trafia między innymi na ogarniętą wojną planetę Utopia, gdzie burmistrz, wykazując się nieprzeciętnym zmysłem taktycznym, wdaje się w niebezpieczną grę z agresywną obcą rasą Hruntian. W dalszej części podróży wędrowcy napotykają świat o nazwie He, którego obywatele zostali zniewoleni przez wrogą, piracką osadę i podporządkowani okrutnej tyranii religijnej. Zdecydowana interwencja burmistrza przynosi uciemiężonemu społeczeństwu niespodziewane wyzwolenie.

Gdy wyeksploatowane silniki miasta ulegają postępującym awariom, Nowy Jork zmuszony jest szukać schronienia na ogromnym, kosmicznym koczowisku. To ponure miejsce skupia setki zdesperowanych i unieruchomionych metropolii, przypominając ziemskie obozowiska nędzarzy z czasów Wielkiego Kryzysu. Ich charyzmatyczny przywódca, rezydujący w dawnym Budapeszcie, wzywa do zbrojnego marszu na Ziemię, by upomnieć się o prawa tułaczy. Choć Amalfi sprawia wrażenie, że ulega nastrojom buntu, w rzeczywistości precyzyjnie realizuje własny, wyrachowany plan. Powrót w rodzinne strony staje się areną jego największego triumfu. Kiedy Ziemi zagraża inwazja starożytnej rasy Wegan, burmistrz dokonuje czynu niewyobrażalnego – ratuje dawny dom ludzkości, wykorzystując zjawiska grawitacyjne do przemieszczenia całej obcej planety.

W obliczu całkowitej awarii napędów, Amalfi wyprowadza Nowy Jork poza granice Drogi Mlecznej, obierając kurs na Mały Obłok Magellana w poszukiwaniu stacjonarnego azylu. Na obcych rubieżach wędrowcy natrafiają na starą osadę o mrocznej historii. Burmistrz, kierując się politycznym pragmatyzmem, ingeruje w lokalny konflikt i zaprowadza nowy porządek, po czym precyzyjnie inscenizuje zniszczenie Nowego Jorku. Ten manewr pozwala zmylić ziemską policję i zapewnia obywatelom bezpieczeństwo na nowej planecie.

I jak zwykle – na koniec zdjęcia książki.